Marka aad ChatGPT weydiiso su’aal oo ay ilbiriqsi gudaheed kuugu jawaabto, ama marka TikTok ay ku tusto video aad jeceshahay adigoon raadin, waxaad is waydiinaysaa: Sidee ayay ku ogaatay?
Dad badan waxay u haystaan in AI ay tahay sixir ama mashiin leh dareen bini’aadam. Laakiin xaqiiqadu waa mid ka fudud, haddana ka yaab badan. AI ma aha sixir; waa Xisaab (Math) iyo Xog (Data) oo is-helay.
Maqaalkan, waxaan daaha ka qaadaynaa "Engine-ka" hoose ee AI, anagoo isticmaalayna luqad fudud.
1. Saddexda Tiir ee AI (The 3 Ingredients)
Si aad u fahanto sida AI u shaqeyso, ka fakar sida cunno karinta. Si aad u kariso cunto macaan (AI Model), waxaad u baahan tahay saddex shay:
Xogta (The Ingredients): Kani waa shidaalka. Waa malaayiin sawir, qoraalo, buugaag, ama codad. AI waxba ma qaban karto xog la'aan.
Algorithm-ka (The Recipe): Kani waa hab-raaca ama xisaabta (Math) u sheegaysa mashiinka sida xogtaas loo kalahufayo.
Awoodda Kombiyuutarka (The Oven): Waa mashiinada waaweyn (GPUs) ee awooda u leh inay xisaabtaas ku xaliyaan xawaare sare.
2. Tababarka: Sidee Mashiinku Wax u Bartaa? (Machine Learning)
Farqiga u dhexeeya Software-kii hore iyo AI waa "Barashada". Kombiyuutarkii hore waxaad ku oran jirtay: "Haddii A dhacdo, samee B." AI-da waxaad ku leedahay: "Halkan waxaa ah 1,000 sawir oo Bisado ah iyo 1,000 sawir oo Eyda ah. Adigu soo saar faraqa u dhexeeya."
Hannaankan waxaa loo yaqaan Training (Tababar). Wuxuu u shaqeeyaa sidan:
Isku-day (Guess): AI-du waxay qaadataa sawir, waxayna leedahay "Waxaan u malaynayaa inuu yahay Bisad."
Sixitaan (Feedback): Haddii ay qaldo (oo uu yahay Ey), nidaamku wuxuu leeyahay "Khalad baad tahay."
Hagaajin (Adjustment): AI-du waxay beddelaysaa xisaabteeda gudaha (Parameters) si aysan qaladkaa mar dambe u gelin.
Ku-celcelin: Tani waxay dhacaysaa malaayiin jeer ilaa AI-du ay si sax ah u garato sawirka 99% waqtiga.
3. Neural Networks: Ku-dayashada Maskaxda Bini'aadamka
AI-da casriga ah (sida ChatGPT) waxay ku shaqeysaa nidaam loo yaqaan Neural Networks. Waxaa loo dhisay inay u ekaato sida neerfayaasha maskaxda bini'aadamku isugu xiran yihiin.
Input Layer: Waa halka xogta (Tusaale: Erayada su'aashaada) ay ka soo gasho.
Hidden Layers: Waa lakabyada dhexe oo malaayiin xisaabood (Calculations) ay ka dhacaan. Halkan ayay AI ku fahantaa macnaha, naxwaha, iyo xiriirka erayada.
Output Layer: Waa halka jawaabtu ka soo baxdo.
4. Generative AI: Sidee ChatGPT u Qortaa Maqaal?
Haddii AI-dii hore ay ahayd mid wax kala saarta (Bisad vs Ey), AI-da cusub (Generative AI) waa mid wax abuurta.
Laakiin sidee ayay u taqaanaa waxa ay qorayso? Dhab ahaantii, ChatGPT ma "fahmayso" waxa ay qorayso sida bini'aadamka. Waxay ciyaaraysaa ciyaar la yiraahdo "Saadaali Erayga Xiga" (Predict the Next Token).
Haddii aad qorto: "Muqdisho waa caasimadda..."
AI-du waxay eegaysaa xogteeda, waxayna xisaabinaysaa erayga ugu macquulsan ee soo socda.
Waxay ogtahay in 99% waqtiga, erayga ku xiga "Caasimadda" marka laga hadlayo Muqdisho uu yahay "Soomaaliya".
Waa sida "Auto-complete-ka" taleefankaaga, laakiin aad uga caqli badan, oo cunnay internet-ka oo dhan.
5. Muxuu Mashiinku Mararka Qaar Been u Sheegaa? (Hallucinations)
Mararka qaar AI waxay kuu sheegaysaa xog qaldan iyadoo aad u kalsooni qabta. Tan waxaa loo yaqaan Hallucination.
Sababtu waa fududahay: Maadaama AI ay ku shaqeyso Saadaalin (Probability), mararka qaar waxay isku xirtaa laba eray oo aan run ahaan isku xirnayn, laakiin xisaab ahaan u muuqda inay isku xigayaan. AI ma taqaano "Run" iyo "Been", waxay kaliya taqaanaa "Maxaa loo badinayaa".
6. Sida AI Erayada u Fahanto: Lambarada iyo Khariidadda (Vectors)
Kombiyuutarku ma fahmo ereyga "Jacayl" ama "Nefceb". Wuxuu fahmaa kaliya Lambaro (0 iyo 1). Marka, sidee ayuu ku ogaadaa in "Boqor" iyo "Boqorad" ay isku dhow yihiin?
Waxay isticmaashaa nidaam la yiraahdo Word Embeddings (Vectors).
AI-du waxay eray kasta u beddeshaa liis lambaro ah (Coordinates).
Waxay erayadaas dhigtaa Khariidad weyn oo malaayiin cabbir leh (Multi-dimensional space).
Erayada macnahoodu isku dhow yahay (sida "Bisad" iyo "Yaryaro") waxay khariidadda ka galaan meel isku dhow.
Erayada iska soo horjeeda (sida "Qabow" iyo "Kulayl") waxay kala galaan meelo kala fog.
Sidaas ayay AI ku fahantaa naxwaha iyo macnaha qarsoon. Markaad dhahdo "Cuntadu way kulushahay," way garanaysaa inaan laga hadlaynin "Hawo" ee laga hadlayo heerkulka cuntada.
7. Saddexda Qaab ee Waxbarashada (Types of Learning)
Mashiinku siyaabo kala duwan ayuu wax u bartaa, sida ardayga oo kale:
Supervised Learning (Barasho la hagayo): Waa sida macallin arday wax baraya. Mashiinka waxaa la tusayaa sawir waxaana la leeyahay: "Kani waa Tufaax. Kani waa Moos." Kadib waa la imtixaanayaa.
Unsupervised Learning (Barasho aan la hagin): Mashiinka waxaa la siinayaa xog badan oo aan calaamadaysnayn (Unlabeled). Isaga ayaa laga rabaa inuu kala sooco. Tusaale: "Halkan waxaa ah 1,000 sawir. Isku ururi kuwa isku eg." (Wuxuu isku gegeynayaa bisadaha, inkastoo uusan magacooda aqoon).
Reinforcement Learning (Barasho Abaal-marin): Tani waa sida Eyga wax loo baro. Mashiinku wuxuu sameeyaa tallaabo. Haddii ay sax tahay, wuxuu helayaa dhibco (Reward). Haddii ay qaldan tahay, dhibco ayaa laga jaraa (Penalty). Sidaas ayuu ku bartaa inuu ciyaaro Game ama uu Chatbot fiican noqdo.
8. Fine-Tuning: Laga bilaabo Jaamacad ilaa Takhasus
ChatGPT markii hore (Pre-training) waxaa la baray internet-ka oo dhan. Waxay la mid tahay arday Jaamacad ka qalin-jabiyay oo wax walba wax ka yaqaana, laakiin aan shaqo gaar ah aqoon.
Si ay u noqoto mid waxtar leh, waxaa lagu sameeyay Fine-Tuning.
Waa tababar dheeraad ah oo lagu barayo xirfad gaar ah (tusaale: Inay si asluub leh uga jawaabto su'aalaha, ama inay koodh qorto).
Ganacsatada maanta waxay sameeyaan Fine-Tuning si ay AI-da u baraan xogta shirkaddooda gaarka ah.
9. Computer Vision: Sidee Mashiinku u "Arkaa"?
Marka AI ay eegto sawir, ma aragto "Waji" ama "Geed". Waxay aragtaa shaxan (Grid) lambaro ah.
Sawirka waxaa loo jejebiyaa dhibco yaryar oo loo yaqaan Pixels.
Pixel walba wuxuu leeyahay lambar u taagan midabkiisa (Red, Green, Blue values).
AI-du waxay raadisaa qaab-dhismeedka lambaradaas. Tusaale: "Haddii lambarada madow ay sameeyaan goobo, waxaa laga yaabaa inay tahay il."
10. The "Black Box" Problem (Sanduuqa Madow)
Qodobkan waa midka ugu yaabka badan. Xitaa injineerada sameeyay AI-da mararka qaar ma garanayaan sababta saxda ah ee ay go'aan gaar ah u gaartay.
Waxaan ognahay xogta gashay (Input) iyo jawaabta soo baxday (Output), laakiin waxa ka dhex dhacay Hidden Layers-ka (malaayiinta xisaabood) way adag tahay in la raad-raaco. Tan waxaa loo yaqaan The Black Box Problem. Waa sababta ay mararka qaar u adag tahay in la ogaado sababta AI u sameysay qalad ama takoor (Bias).
Gunaanad
AI waa muraayad (Mirror). Waxay ka tarjumaysaa xogta aan siinay. Haddii aan siino buugaagta adduunka, waxay baranaysaa aqoonta adduunka. Haddii aan siino xog qaldan, waxay baranaysaa qaladka.
Fahamka sida ay u shaqeyso "Engine-ka" hoose, waxay ku siinaysaa awood aad ku garato xadkeeda (Limitations) iyo awooddeeda dhabta ah.
